افسردگی پس از زایمان نوعی اختلال خلقی است که معمولاً در هفتهها یا ماههای اول پس از تولد نوزاد بروز میکند. این نوع افسردگی میتواند از حالتهای خفیف و موقتی تا شدید و مزمن متغیر باشد و در صورت عدم درمان، تأثیر قابلتوجهی بر کیفیت زندگی مادر و حتی سلامت نوزاد داشته باشد.
تفاوت بین «غم مادرانه» و افسردگی پس از زایمان
غم مادرانه
در حدود ۸۰٪ مادران، چند روز پس از زایمان دچار نوسانات خلقی، گریههای بیدلیل، اضطراب یا بیقراری میشوند. این حالت معمولاً طی ۱۰ الی ۱۴ روز خودبهخود بهبود مییابد.
افسردگی پس از زایمان
اگر علائم خلقی شدیدتر، طولانیتر از دو هفته و همراه با اختلال در عملکرد روزمره باشند، ممکن است مادر دچار افسردگی پسازایمان شده باشد. این حالت نیاز به توجه و درمان تخصصی دارد.
علائم افسردگی پس از زایمان
برخی از علائم شایع عبارتند از:
- احساس غم، بیارزشی یا گناه شدید
- ناتوانی در لذت بردن از نوزاد یا سایر فعالیتها
- بیخوابی یا خواب زیاد
- تغییر در اشتها (کاهش یا افزایش غیرمعمول)
- خستگی مفرط یا بیانرژی بودن
- اضطراب، نگرانی زیاد یا حملات پانیک
- افکار آزاردهنده درباره آسیب به خود یا نوزاد (در موارد شدید)
- کنارهگیری از خانواده و دوستان
دلایل و عوامل خطر افسردگی پس از زایمان
افسردگی پسازایمان چندعاملی است و دلایل آن ممکن است ترکیبی از موارد زیر باشد:
- تغییرات هورمونی شدید: کاهش ناگهانی استروژن و پروژسترون
- کمبود خواب و خستگی جسمی: بهویژه در هفتههای اول
- فشارهای روانی: نگرانی درباره نقش مادری، وضعیت مالی یا رابطه با همسر
- سابقه افسردگی یا اضطراب: چه در دوران بارداری چه قبل از آن
- عدم حمایت اجتماعی یا خانوادگی
- زایمانهای سخت یا نوزادان با مشکلات پزشکی
چه کسانی بیشتر در معرض افسردگی پسازایمان هستند؟
- مادران نوجوان یا نخستزا
- زنان با سابقه قبلی افسردگی
- زنانی که تجربه بارداری ناخواسته داشتهاند
- افرادی که در دوران بارداری اضطراب یا مشکلات روانی داشتهاند
- مادرانی که در دوران پس از زایمان از حمایت همسر یا خانواده محروماند
پیامدهای عدم درمان افسردگی پس از زایمان
عدم درمان بهموقع میتواند:
- رابطه مادر و نوزاد را دچار اختلال کند
- رشد شناختی و عاطفی کودک را تحتتأثیر قرار دهد
- خطر افسردگی مزمن در مادر را افزایش دهد
- منجر به آسیبهای جسمی یا فکری به نوزاد در موارد حاد شود
راههای درمان افسردگی پسازایمان
رواندرمانی (مشاوره): گفتوگو با روانشناس، بهویژه در قالب درمان شناختی-رفتاری یا درمان بینفردی ، بسیار مؤثر است.
- دارودرمانی: در صورت شدت علائم، پزشک ممکن است داروهای ضدافسردگی تجویز کند. برخی از داروها در دوران شیردهی ایمن هستند، اما باید با نظر پزشک مصرف شوند.
- گروههای حمایتی: شرکت در گروههایی که مادران مشابه تجربه خود را به اشتراک میگذارند، میتواند تأثیر مثبتی بر روند درمان داشته باشد.
- کمک از اطرافیان: استراحت کافی، واگذاری بخشی از مسئولیتها به همسر یا خانواده، و دریافت حمایت عاطفی تأثیر زیادی در بهبود دارد.
نقش همسر و خانواده در بهبود مادر
همسر و اطرافیان باید:
- از مادر بهطور عاطفی حمایت کنند
- بدون قضاوت، شنوندهی حرفها و احساسات او باشند
- برای کارهای خانه و نگهداری از نوزاد کمک کنند
- هرگونه علائم نگرانکننده را جدی بگیرند و در صورت لزوم، مادر را به مراجعه به روانپزشک یا روانشناس تشویق کنند
پیشگیری از افسردگی پسازایمان
برخی اقدامات پیشگیرانه عبارتند از:
- آمادگی ذهنی برای تغییرات پس از تولد نوزاد
- شرکت در کلاسهای آمادگی برای زایمان و فرزندپروری
- حفظ سبک زندگی سالم در دوران بارداری (تغذیه، خواب، فعالیت)
- مراجعه به مشاور در دوران بارداری در صورت وجود علائم اضطراب یا نگرانی
- برنامهریزی برای دریافت حمایت پس از زایمان (از همسر، خانواده یا مشاوران)
جمعبندی
افسردگی پس از زایمان یک مشکل جدی و رایج است اما خوشبختانه قابل درمان است. آگاهی، پذیرش احساسات، کمکگرفتن بهموقع و دریافت حمایت عاطفی از سوی اطرافیان میتواند نقش کلیدی در بهبود مادر و حفظ سلامت روان خانواده داشته باشد.