زوج درمانی گاتمن فرصتی است برای زوجها تا با کمک یکدیگر در جهت بهبود روابط خود تلاش کنند و به زندگی مشترک سالمتر و رضایتبخشتری دست یابند. این مقاله که از کلینیک تفکر آگاه در بخش زوج درمانی است به بررسی اصول مهم این روش زوج درمانی میپردازد و نقش آن در تقویت روابط زناشویی را بیان میکند. این روش درمانی، با استفاده از تغییرات کوچک و موثر به زوجها کمک میکند تا روابطی پایدار و بهتر را تجربه کنند.
جان گاتمن کیست؟
جان گاتمن، روانشناس آمریکایی، یکی از برجستهترین پژوهشگران در زمینه ازدواج و روابط زناشویی است. او بیش از ۴۰ سال به مطالعه ثبات زندگی مشترک پرداخته و نتایج تحقیقاتش در کتابهای پرفروشی منتشر شده که به چندین زبان ترجمه شدهاند. گاتمن به عنوان یکی از تأثیرگذارترین روانشناسان دنیا شناخته میشود و آموزههای او در سراسر جهان به کار گرفته میشوند. (آشنایی بیشتر با جان گاتمن)
مهمترین یافته او این است که اختلافات میان زوجین طبیعی است، اما نحوهی آشتی آنها است که اهمیت دارد. او و همکارانش قادرند با دقت بالایی پیشبینی کنند که آیا یک ازدواج موفق خواهد بود یا به طلاق منجر میشود. گاتمن نشانههایی مانند شروع دعوا با شدت زیاد، انتقاد مکرر، انزجار، و حالت تدافعی را به عنوان عوامل اصلی شکست رابطه معرفی میکند. او تأکید دارد که دفاعی بودن به جای حل مسئله، منجر به افزایش تعارضات میان زوجین میشود.
معرفی زوج درمانی گاتمن
زوج درمانی به سبک گاتمن، یک رویکرد ویژه برای کمک به زوجین در بهبود ارتباطات و حل مشکلات زناشویی است. با تمرکز بر ایجاد صمیمیت و اصلاح الگوهای رفتاری ناسالم، این روش به زوجها کمک میکند تا با برقراری تغییرات مثبت، رابطهای قویتر و پایدارتر بسازند. در این مقاله، به تشریح گامهای این نوع زوج درمانی و تاثیر آن بر بهبود روابط خواهیم پرداخت.
اهداف زوج درمانی گاتمن
- افزایش صمیمیت و دوستی: یکی از اهداف مهم این روش، افزایش محبت و نزدیکی بین زوجین است.
- اصلاح تعارضات: بهبود الگوهای ارتباطی و ترمیم روابط پس از مشاجرات، از اهداف اساسی این روش است.
- خلق معنای مشترک: زوجها یاد میگیرند که با خلق معنای مشترک در زندگی، رابطهای عمیقتر و پایدارتر برقرار کنند.
زوج درمانی گاتمن برای چه کسانی مفید است/ نیست؟
این روش، برای طیف گستردهای از مشکلات رایج زناشویی از جمله اختلافات مکرر، خیانت عاطفی، و مشکلات مالی موثر است. همچنین، حتی برای زوجهایی که مشکل جدی ندارند و تنها به دنبال بهبود کیفیت روابط خود هستند نیز مفید است.
ولی برای زوجهایی که از خشونت خانگی رنج میبرند، این روش توصیه نمیشود. همچنین، زوجهایی که تمایل به تغییر و تعهد در رابطه ندارند، ممکن است از این روش بهرهمند نشوند.
هفت اصل و تکنیک گاتمن برای روابط موفق
روش گاتمن از استعارهای به نام «خانهی روابط سالم» بهره میبرد. این نظریه از 7 طبقه تشکیل شده است که به زوجها کمک میکند تا ارتباطات خود را تقویت کنند.
توجه و نزدیکشدن به همدیگر: به جای دوریگزینی، زوجها یاد میگیرند به نیازهای یکدیگر توجه کرده و در جهت رفع آنها اقدام کنند.
(راهکارهایی برای توجه و نزدیکتر شدن به همسر)
ساختن نقشه عشق: آگاهی از دنیای درونی و روانشناختی همسر یکی از اصول این روش است. هرچه این شناخت بیشتر باشد، صمیمیت بیشتری در رابطه وجود خواهد داشت.
(چگونه نقشه عشق زندگی را ترسیم کنیم؟)
ابراز علاقه و احترام: احترام و محبت دو رکن اصلی برای یک رابطه پایدار و رضایتبخش هستند.
(راههای ابراز علاقه و احترام به همسر)
دیدگاه مثبت به یکدیگر: یادآوری این نکته که همسر شما شریک زندگی و همراهتان است، به حل مشکلات با دید مثبت کمک میکند.
(چگونه نگاه مثبتی به همسرم داشته باشم؟)
مدیریت تعارض: هدف، حذف تعارضات نیست؛ بلکه یادگیری نحوه مدیریت صحیح آنها است.
(آشنایی با مدیریت تعارض)
حمایت از رویاهای یکدیگر: زوجها تشویق میشوند که از اهداف و رویاهای یکدیگر حمایت کرده و برای دستیابی به آنها کمک کنند.
(چگونه از رویای همسرم حمایت کنم؟)
ساختن معنای مشترک: ایجاد معنایی عمیق در زندگی مشترک از دیگر اصول این روش است.
(چگونه در زندگی معنای مشترک بسازیم؟)
جلسات زوج درمانی گاتمن
جلسات اولیه زوج درمانی شامل ارزیابی وضعیت زوجین است. در جلسه اول، درمانگر با استفاده از پرسشنامههایی به تحلیل مشکلات زوجین میپردازد و سپس تعداد جلسات لازم و روش درمان را با آنها مشخص میکند.
جلسه اول: آشنایی با مشکلات زوج و تعیین برنامه درمانی.
در جلسه اول زوجدرمانی گاتمن، زوج درمانگر ابتدا با هر دو زوج به صورت مشترک کار میکند. از آنها خواسته میشود پرسشنامههایی را تکمیل کنند و سپس بازخوردی دریافت میکنند. در این جلسه، درباره تعداد و زمان جلسات درمانی صحبت میشود.
مداخلات درمانی با تمرکز بر سه حوزه اصلی طراحی شدهاند: حوزه دوستی، مدیریت تعارضات، و ایجاد معانی مشترک. زوجها در طی جلسات یاد میگیرند که تعارضات منفی را با تعاملات مثبت جایگزین کنند تا شکافهای گذشته در رابطهشان ترمیم شود. هدف از این مداخلات، تقویت صمیمیت و ارتباط عاطفی میان زن و شوهر و ایجاد تغییرات مثبت در اهداف مشترک آنها است.
قبل از شروع مداخلات، یک سنجش دقیق انجام میشود که شامل بررسی تاریخچه رابطه و تکمیل پرسشنامههای مرتبط با صمیمیت، سازگاری زناشویی و رضایت زناشویی است.
جلسه دوم: مشاوره فردی با هر یک از زوجین برای درک بهتر دنیای درونی آنها.
در جلسه دوم زوجدرمانی گاتمن، مشاوره به صورت فردی با هر یک از زن و شوهر انجام میشود. در این جلسه، درمانگر به درک دنیای درونی هر یک از افراد میپردازد. موضوعات مورد بررسی شامل تاریخچه خانوادگی، خشونت خانگی، ارزیابی خیانت، ارزیابی اعتیاد و ارزیابی اختلالات روانشناختی است.
روش زوجدرمانی گاتمن چگونه عمل میکند؟
آیا واقعاً از رابطهای که در آن هستید رضایت دارید؟ سنجش کیفیت و رضایت از رابطه یکی از نخستین گامها در زوجدرمانی گاتمن است. ممکن است احساس نارضایتی در رابطه دلایل گوناگونی داشته باشد. اگر چنین احساسی را تجربه میکنید، لازم است هر دو نفر در رابطه، دلایل این نارضایتی را شناسایی کرده و درباره آنها با یکدیگر صحبت کنند.
در چارچوب مدل درمانی گاتمن، روند درمان بر پایه چند محور کلیدی پیش میرود:
بیان نیازها از سوی شریک ناراضی:
درمانگر از فردی که احساس نارضایتی دارد میخواهد تا با تمرکز بر نیازهای برآوردهنشدهاش، احساسات خود را شفاف و صادقانه بیان کند؛ بدون سرزنش، با تمرکز بر خواستهها.
درک عمیقتر از سوی طرف مقابل:
طرف مقابل تشویق میشود تا با طرح سؤالات هدفمند و همدلانه، دلایل پنهان و ریشههای نیازهای همسر خود را بهتر بشناسد و درک کند که این خواستهها برای او چه معنایی دارند.
ارزیابی تفاوتهای هیجانی:
در این روش، درمانگر بررسی میکند که آیا بین زوجین تفاوتهای فراعاطفی وجود دارد یا خیر؛ بهویژه از نظر سطح راحتی یا دشواری در ابراز احساسات منفی، مانند خشم، ناامیدی یا ناراحتی.
بررسی احتمال تجربه خیانت:
یکی دیگر از مراحل درمان، ارزیابی تجربههای گذشته زوجین است. در مواردی که یکی از طرفین احساس میکند خیانتی—چه آشکار، چه پنهان، چه جسمی و چه عاطفی—رخ داده است، درمانگر به دقت این موضوع را بررسی میکند. این مرحله به بازسازی اعتماد کمک میکند.
تقویت مراسم و تشریفات رابطه:
پس از شناسایی و بررسی دلایل احتمالی نارضایتی، درمانگر به زوج کمک میکند تا الگوها و آیینهای ارتباطی مثبت و هدفمند در زندگیشان ایجاد کنند؛ چیزهایی مانند زمانگذرانی آگاهانه، ابراز محبتهای کوچک و روزمره یا برنامهریزیهای منظم برای صمیمیت عاطفی.
بررسی نقش تعارض در کاهش شادی:
در نهایت، تحلیل میشود که آیا شیوه مدیریت تعارض بین زوجین با میزان رضایت رابطه تداخل دارد یا خیر. اگر چنین باشد، از تکنیکهای خاص گاتمن برای مدیریت سازنده و غیرمخرب تعارض، متناسب با وضعیت هر زوج، استفاده میشود.
نشانههای طلاق در مدل زوجدرمانی گاتمن
در بسیاری از روابط، آنچه موجب فروپاشی میشود، لزوماً وجود تعارض یا اختلاف نظر نیست؛ بلکه شیوه برقراری ارتباط و نحوه مدیریت این تعارضها است که رابطه را دچار آسیب میکند. بر اساس مدل زوجدرمانی گاتمن، چهار الگوی رفتاری مخرب وجود دارد که به شدت احتمال طلاق را افزایش میدهند:
- عیبجویی (Criticism):
عیبجویی یعنی تمرکز مداوم روی ایرادات طرف مقابل و حمله به شخصیت او بهجای صحبت درباره رفتار خاصی که موجب ناراحتی شده است. این رفتار میتواند پیوند عاطفی میان زوجین را تضعیف کند و فضای رابطه را مسموم کند.
بهجای اینکه شریک خود را سرزنش کنیم، بهتر است نگرانیهایمان را با احترام و آرامش بیان کرده و بر احساسات و نیازهای شخصیمان تمرکز کنیم، نه ایرادات همسرمان. - واکنش دفاعی (Defensiveness):
زمانی که همسرمان ناراحتیهایش را بیان میکند، ممکن است بهجای گوش دادن و درک احساسات او، حالت تدافعی بگیریم. بهعنوان مثال، ممکن است فریاد بزنیم، عصبانی شویم، نقش قربانی بگیریم یا تقصیر را به گردن او بیندازیم.
تصور کنید همسرتان میگوید: «قرار بود امروز در کارهای خانه کمکم کنی.» اگر پاسخ بدهیم: «تمام روز کار کردم، خستهام. نمیتونی درک کنی؟ خودت انجام بده!» در واقع مسئولیتپذیری را کنار گذاشتهایم و در مسیر قطع ارتباط مؤثر قدم برداشتهایم.
پذیرش مسئولیت حتی جزئی، بهتر از دفاع کامل از خود است. این کار نشان میدهد که به احساسات همسرمان اهمیت میدهیم. - تحقیر (Contempt):
تحقیر، از نگاه دکتر گاتمن، قویترین پیشبینیکنندهی طلاق است. این رفتار شامل مسخرهکردن، تمسخر، پوزخند زدن، طعنه، بیاحترامی و دیگر اشکال رفتار تحقیرآمیز است.
کسی که دیگری را تحقیر میکند، خود را برتر میداند و همین باور موجب تخریب شدید رابطه میشود. تحقیر نهتنها به عزتنفس طرف مقابل آسیب میزند، بلکه حس تنفر و طردشدگی را در او تقویت میکند.
بهجای توهین یا طعنه، بهتر است یاد بگیریم احساسات و نیازهای خود را صادقانه و بدون حمله شخصی بیان کنیم. - اجتناب یا سنگاندازی (Stonewalling):
اجتناب از گفتگو، سکوت طولانی، قهر یا کنارهگیری عاطفی، از نشانههای رفتار مخرب چهارم است. در این حالت، یکی از طرفین ترجیح میدهد بهجای روبهرو شدن با مشکل، ارتباط را قطع کند.
این رفتار میتواند به دلایل مختلفی شکل بگیرد: ترس از درگیری، ناتوانی در بیان احساسات، یا بیتوجهی به نیازهای طرف مقابل. اما پیامد آن بسیار آسیبزننده است: ایجاد فاصله عاطفی و سردی در رابطه.
فراموش نکنیم که وقتی درباره مشکلات صحبت نمیکنیم، نباید انتظار حل شدن آنها را داشته باشیم. ارتباط باز، صادقانه و امن، کلید عبور از مشکلات زناشویی است.
سنجش و ارزیابی در زوج درمانی گاتمن
در جلسات درمانی، تاریخچه رابطه و جزئیات مختلف زندگی زناشویی زوجین مورد بررسی قرار میگیرد. همچنین، از ابزارهای مختلف مانند پرسشنامهها برای ارزیابی میزان صمیمیت، سازگاری زناشویی، و رضایت از زندگی استفاده میشود.