برخی کودکان ممکن است شبها دچار کابوس شوند، به سختی از والدین جدا شوند یا در مدرسه نگران باشند که والدین برنمیگردند. اینها نشانههای نا امنی در کودکان است.
به فکر امنیت روانی کودکان باشیم
کودکان برای رشد سالم به احساس امنیت نیاز دارند؛ یعنی مطمئن باشند که والدینشان مراقبشان هستند، نیازهایشان تأمین میشود و محیط زندگیشان قابل پیشبینی است. وقتی این احساس از بین میرود یا تضعیف میشود، احساس ناامنی در کودکان شکل میگیرد.
این ناامنی ممکن است به شکل ترس، اضطراب، وابستگی شدید یا حتی پرخاشگری دیده شود.
دلایل احساس ناامنی در کودکان
۱. تغییرات بزرگ در زندگی خانواده
وقتی کودکان شاهد تغییرات بزرگ مثل طلاق، مرگ یکی از عزیزان یا نقل مکان به خانه یا شهر جدید هستند، احساس ناامنی میکنند. آنها نمیدانند چه اتفاقی میافتد و این ابهام باعث اضطرابشان میشود.
۲. مشاجره و تنش والدین
خانهای که در آن دعوا و فریاد زیاد باشد، برای کودک امن نیست. حتی اگر مستقیماً با کودک درگیری وجود نداشته باشد، دیدن مشاجره مداوم میتواند احساس ناامنی عمیقی ایجاد کند.
۳. تجربه خشونت یا غفلت
کودکانی که مورد آزار جسمی، عاطفی یا حتی بیتوجهی قرار میگیرند، نهتنها احساس امنیت ندارند بلکه اعتمادشان به دیگران را هم از دست میدهند.
۴. بیثباتی در برنامه روزانه
کودکان به روتین احتیاج دارند. اگر هر روز زمان خواب، غذا یا مدرسه تغییر کند یا کودک نداند چه چیزی در انتظارش است، دچار ناامنی میشود.
۵. رویدادهای ترسناک یا حوادث ناگهانی
حوادثی مثل زلزله، آتشسوزی، بیماری شدید یکی از اعضای خانواده یا حتی اخبار منفی مداوم میتواند احساس امنیت کودک را تهدید کند.
علائم احساس ناامنی در کودکان
چگونه بفهمیم کودکی احساس امنیت ندارد؟ نشانهها میتوانند در رفتار، هیجانات یا حتی جسم کودک ظاهر شوند:
- وابستگی شدید: کودک نمیتواند والد را ترک کند و حتی برای رفتن به مهدکودک یا مدرسه گریه میکند.
- اضطراب جدایی: مدام میپرسد «کجا میروی؟ برمیگردی؟».
- کابوس و بدخوابی: شبها میترسد بخوابد یا از خواب میپرد.
- پرخاشگری یا بیقراری: گاهی احساس ناامنی به جای ترس، به شکل خشم بروز میکند.
- مشکلات جسمی: دلدرد، سردرد یا تهوع بدون دلیل پزشکی واضح.
- افت تحصیلی: تمرکز ندارد و در کلاس مضطرب یا ساکت است.
- انزوا یا کمحرفی: برخی کودکان در برابر ناامنی «ساکت» میشوند و خود را کنار میکشند.
اثرات بلندمدت احساس ناامنی در کودکان
اگر این احساس درمان نشود، میتواند پیامدهای جدی در آینده کودک داشته باشد:
- اعتمادبهنفس پایین: کودکی که در محیطی ناامن رشد کرده، دائماً احساس بیارزشی میکند و باور ندارد توانایی انجام کارهای مهم را دارد. در نتیجه در بزرگسالی نیز نمیتواند به تواناییهای خودش یا حتی به دیگران اعتماد کند.
- مشکلات ارتباطی در بزرگسالی: تجربه ناامنی در کودکی باعث میشود فرد در روابط عاطفی آینده همیشه نگران رها شدن باشد و به دیگران سخت اعتماد کند، که این موضوع میتواند منجر به وابستگی افراطی یا کنارهگیری عاطفی شود.
- افزایش خطر اختلالات روانی: کودکانی که طولانیمدت احساس ناامنی دارند، بیشتر در معرض ابتلا به مشکلاتی مانند اضطراب مزمن، افسردگی یا حتی اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) در بزرگسالی قرار میگیرند.
- افت عملکرد تحصیلی و شغلی در آینده: احساس ناامنی مداوم باعث کاهش تمرکز و انگیزه کودک در مدرسه میشود و این مشکلات میتواند تا بزرگسالی ادامه یافته و عملکرد شغلی و حرفهای او را تحت تاثیر قرار دهد. ضعف در اعتمادبهنفس و مهارتهای اجتماعی نیز باعث میشود فرصتهای پیشرفت کاری محدود شود.
چگونه به کودکی که احساس ناامنی دارد کمک کنیم؟
۱. ایجاد یک محیط قابل پیشبینی و پایدار
کودکان برای احساس امنیت به روتین و ثبات نیاز دارند. وقتی ساعت خواب و غذا منظم باشد، کودک میداند چه زمانی باید بخوابد یا غذا بخورد و این برنامهریزی باعث میشود کمتر دچار اضطراب شود. تغییرات ناگهانی و بیبرنامه در زندگی کودک، مثل جابهجایی خانه، تغییر مدرسه یا حتی تغییر در زمان خواب و وعدههای غذایی، میتواند او را گیج و نگران کند. بنابراین اگر قرار است اتفاق مهمی مثل اسبابکشی یا سفر پیش بیاید، والدین باید قبل از آن با زبان ساده و متناسب با سن کودک، توضیح دهند که چه چیزی قرار است رخ دهد و چرا. این کار باعث میشود کودک بداند چه انتظاری داشته باشد و کمتر احساس ترس یا سردرگمی کند.
۲. حضور و حمایت عاطفی والدین
وجود والدین، حتی اگر هیچ مشکلی هم پیش نیاید، مهمترین منبع امنیت برای کودک است. وقتی کودک مضطرب یا نگران است، حضور فیزیکی والدین کنار او میتواند به کاهش اضطراب کمک کند. گاهی فقط بودن کنار کودک و گوش دادن به حرفهایش بدون قضاوت یا انتقاد، بسیار آرامشبخش است. همچنین، صحبت کردن درباره احساسات کودک و پذیرفتن آنها به او کمک میکند بفهمد که ترس یا نگرانیاش طبیعی و قابل قبول است. جملاتی مثل «میدانم که ترسیدی، حق داری بترسی» باعث میشود کودک احساس کند تنها نیست و میتواند روی حمایت شما حساب کند.
۳. کاهش مشاجره و تنش در خانه
خانه باید جایی باشد که کودک در آن آرامش داشته باشد و احساس کند از او مراقبت میشود. اگر والدین مکرراً با هم دعوا کنند، حتی اگر دعواها مستقیماً مربوط به کودک نباشند، کودک فضای خانه را تهدیدآمیز و ناامن میبیند. بهترین کار این است که والدین سعی کنند در حضور کودک دعوا نکنند یا حداقل موقعیتهای پرتنش را کنترل کنند. اگر نمیتوانید مشاجرات را کم کنید، راه حل شما زوج درمانی است.
۴. استفاده از لمس و نشانههای محبتآمیز
کودکان از طریق لمس محبتآمیز، نوازش و بغل کردن، احساس محبت و امنیت عمیقتری دریافت میکنند. این نوع ارتباط غیرکلامی به سیستم عصبی کودک کمک میکند آرام شود و احساس کند که در محیطی امن و دوستداشتنی قرار دارد. حتی یک نگاه مهربان یا لبخند گرم میتواند برای کودک دلگرمکننده باشد. در مواقعی که کودک دچار اضطراب یا ترس است، تماس فیزیکی میتواند به او کمک کند تا آرام شود و بداند که تنها نیست.
۵. آموزش روشهای مقابله با ترس
کودکان باید یاد بگیرند که ترس احساس طبیعی است و روشهای سادهای برای مدیریت آن وجود دارد. یکی از راههای مؤثر خواندن کتابهای تصویری و داستانهای مناسب سن است که درباره شجاعت و غلبه بر ترسها صحبت میکنند. این داستانها به کودک کمک میکنند بداند که ترس را میتوان کنترل کرد و او تنها نیست. همچنین میتوان تمرینهای ساده آرامسازی مثل تنفس عمیق را به کودک آموزش داد. به عنوان مثال، به کودک بگویید هوا را از بینی به آرامی وارد کند، چند ثانیه نگه دارد و سپس به آرامی بیرون دهد. این تمرین به کاهش اضطراب و ایجاد آرامش کمک میکند.
۶. ایجاد فرصت برای بیان احساسات
کودکان ممکن است نتوانند احساسات پیچیده خود را با کلمات بیان کنند، به خصوص وقتی ترس و نگرانی دارند. دادن ابزارهایی مثل دفترچه احساسات که بتوانند در آن نقاشی کنند یا بنویسند، به آنها کمک میکند عواطف خود را بهتر پردازش کنند. والدین میتوانند با پرسیدن سوالاتی ساده مانند «الان چه چیزی تو را نگران کرده؟» به کودک فرصت بدهند درباره ترسها و نگرانیهایش حرف بزند. این کار باعث میشود کودک احساس کند شنیده شده و حمایت میشود، که خود عاملی مهم در کاهش ناامنی است.
۷. در صورت لزوم کمک تخصصی بگیرید
اگر احساس ناامنی کودک شدید باشد یا مدت زمان طولانی ادامه داشته باشد، مراجعه به یک روانشناس کودک یا مشاور خانواده ضروری است. متخصصان میتوانند با روشهای تخصصی مانند بازیدرمانی، درمان شناختی رفتاری یا مشاوره خانواده، به کودک و والدین کمک کنند تا ریشههای ناامنی را بشناسند و راهکارهای مؤثری برای مقابله با آن بیابند. کمک حرفهای به ویژه زمانی اهمیت دارد که ناامنی به اختلالات اضطرابی، اختلالات خواب یا مشکلات رفتاری منجر شده باشد و والدین به تنهایی نتوانند آن را مدیریت کنند.
کارهایی که والدین نباید انجام دهند
- نادیده گرفتن ترس کودک: گفتن «مسخرهبازی درنیار» باعث میشود احساسش سرکوب شود.
- ترساندن کودک برای کنترل او: مثل «اگر گریه کنی، میگذارمت خونه».
- بیثباتی در رفتار: امروز مهربان بودن و فردا عصبی شدن، حس امنیت را از بین میبرد.
نقش مدرسه و مربیان در احساس امنیت کودکان
مدرسه دومین محیط مهم زندگی کودک است. اگر کودک در مدرسه احساس امنیت نکند، اضطرابش بیشتر میشود. معلمها باید حمایتگر و صبور باشند. قوانین کلاس باید روشن و عادلانه باشد. اگر کودک مورد قلدری قرار گرفت، سریع باید رسیدگی شود.
راهکارهای روزانه برای ایجاد امنیت در کودکان
- وقت اختصاصی با کودک: حتی ۱۰ دقیقه بازی یا حرف زدن بدون گوشی.
- گوش دادن فعال: وقتی حرف میزند وسط صحبتش نپرید.
- تشویق و تأیید: به جای تمرکز بر اشتباهات، پیشرفتهای کوچک او را ببینید.
- ساختن روتین قبل از خواب: مثل قصه گفتن یا آواز خواندن که به کودک حس آرامش میدهد.
نمونه موقعیتهای ایجاد احساس ناامنی در کودکان
کودکی که هر بار والدش دیر به مهد میآید، فکر میکند «شاید دیگر برنگردد».
کودکی که شاهد دعوای پدر و مادرش است و میترسد خانواده از هم بپاشد.
کودکی که یک بار بیمارستان رفته و دیگر نمیخواهد به پزشک نزدیک شود چون احساس ناامنی میکند.
جمعبندی
احساس ناامنی در کودکان مشکلی است که اگر زود شناسایی و درمان نشود، اثرات بلندمدتی روی رشد هیجانی و حتی موفقیتهای آینده آنها دارد. والدین میتوانند با ایجاد محیطی امن، پیشبینیپذیر و پر از محبت، به کودکان یاد بدهند دنیا جای قابل اعتمادی است.
اگر کودک شما علائم شدید مثل اضطراب جدایی مداوم، کابوسهای مکرر یا ترسهای فلجکننده دارد، مشاوره با یک روانشناس کودک بهترین راه است.